Częściowe odtworzenie żwirowych siedlisk dla litofilnych gatunków ryb na odcinku Wisłoki od jazu w Mokrzcu do m. Pustków

W ramach wstępu …

W rzece podgórskiej, jaką jest Wisłoka, ryby związane z podłożem żwirowym zasiedlają rozmaite partie cieku, które dostarczają im siedlisk na poszczególnych etapach rozwoju. Obecność lub brak ryb zależy od jakości i ilości wszystkich tych siedlisk. Dla zespołu zwierząt charakterystycznych dla rzek żwirowych istotne jest, aby okresowo wykorzystywać przestrzenie między ziarnami żwiru. Zamulenie tych przestrzeni, lub wcięcie się koryta do podłoża skalnego wyklucza możliwość ich przetrwania.

Przegrodzenie koryta rzeki budowlami poprzecznymi, prace regulacyjne oraz niekontrolowana ekploatacja żwiru zakłóciły naturalne procesy fluwialne w korycie rzeki. Szczególne negatywne znaczenie mają tutaj wysokie budowle (Mokrzec, Klimkówka) zatrzymujące transport rumowiska wleczonego, który determinuje ilość i jakość siedlisk żwirowych. Wynikiem zmian środowiska fizycznego jest spadek bioróżnorodności typowej dla podgórskiej rzeki i wycofywanie się dużej liczby cennych gatunków ichtiofauny (w tym gatunków prawnie chronionych i zagrożonych) związanych z podłożem żwirowym.

W Wisłoce występują gatunki ryb zakwalifikowane do najwyższych kategorii zagrożeń wg IUCN: certa, piekielnica, minóg strumieniowy, brzana, koza, piskorz, miętus, głowacz białopłetwy i pręgopłetwy (Czerwona Lista Ryb i Minogów Witkowski 2008) a także ryby których ochrona wymagała wyznaczenia obszarów Natura 2000. Warto zaznaczyć, że korytarz rzeczny Wisłoki i jej dopływów poniżej zapory w Mokrzcu jest objety obszarem SOOS Natura 2000 „Dolna Wisłoka z Dopływami”, zaś górna część zlewni Wisłoki obszarem SOOS Natura 2000 „Wisłoka z Dopływami”. Niniejszy Program zakłada odtworzenie siedlisk ryb reofilnych w uregulowanym korycie rzeki na odcinku Wisłoki od zapory w Mokrzcu do m. Pustków. W tym celu planuje się umieszczenie dużych głazów i grup głazów w jednorodnych, uregulowanych odcinkach rzeki w celu zwiększenia lub przywrócenia naturalnej złożoności siedlisk i zróżnicowania prędkości wody. Aby zrekompensować utratę żwiru koniecznego dla ryb do odbycia tarła oraz zainicjować proces powstawania nowych siedlisk, żwir ten będzie dodawany do rzeki, poprzez budowę sztucznych tarlisk lub poprzez jego uzupełnienie tzw. „karmienie rzeki”. Spodziewanym rezultatem tego działania będzie częściowe odtworzenie żwirowych siedlisk poniżej zapory w Mokrzcu dla gatunków litofilnych takich jak: jesiotr, łosoś, troć, certa, pstrąg potokowy, lipień, boleń, świnka, brzana, brzanka.

O rybach …

Badany odcinek Wisłoki charakteryzuje się bogatą i zróżnicowanym rybostanem. Występujące tutaj ryby należą do następujących grup rozrodczych (Balon 1975):

  • Litofilne: boleń, brzana, brzanka, kleń, piekielnica, pstrąg potokowy, świnka, troć wędrowna, łosoś atlantycki, lipień, certa,
  • Lito-fitofilne: jazgarz, jaź, jelec, okoń, sandacz,
  • Fitofilne: karaś srebrzysty, krąp, karp, leszcz, lin, płoć, słonecznica, sum, szczupak, ukleja, wzdręga,
  • Psammofilne: kiełb, kiełb białopłetwy, kiełb Kesslera, śliz,
  • Lito-pelagofilne: miętus,
  • Ostrakofilne: różanka.
  • Pozostałe: węgorz

 Co planujemy?

W ramach odtworzenia żwirowych siedlisk dla litofilnych gatunków ryb na odcinku Wisłoki od jazu w Mokrzcu do m. Pustków zaplanowane jest wykonanie: 1) szczegółowej charakterystyki stanu hydrologicznego i morfologicznego koryta Wisłoki w wybranych przekrojach poprzecznych i podłużnych pomiędzy msc. Mokrzec i Pustków, 2) koncepcja działań w korycie Wisłoki, których przeprowadzenie przyczyni się do częściowego odtworzenia żwirowych tarlisk i siedlisk ryb dwuśrodowiskowych, 3) projekt budowlany, na wykonanie działań wymienionych w koncepcji, 4) roboty budowlane, 5) ocena efektów prac odtworzeniowych.

Koncepcja odtworzenia siedlisk zawierać będzie m.in. informacje na temat wzorów ułożenia głazów w korycie Wisłoki, ilości i jakości żwiru do dostarczenia, miejsc dosypywania żwiru i sposobu jego ulokowania w korycie, analizy hydro- i morfologiczne, czyli przewidywany wpływ działań na poziom wód, erozję boczną, poziom dna etc.

Przewiduje się, że w nawiązaniu do wyników koncepcji stworzone zostaną przegłębienia, w których znalazłyby stanowiska starsze ryby, wypłycenia dla rozwijającego się narybku oraz powstaną kryjówki dla ryb, z umieszczonych w nurcie głazów. Poprzez wyprofilowanie koryta i stworzenie odsypów żwirowych dojdzie do zróżnicowania nurtu rzecznego. Dodatkowo zmodyfikowane zostaną brzegi koryta, tak by strefa przykorytowa cechowała się występowaniem “zakól” i “zatoczek”. Aby zrekompensować występujący obecnie poniżej jazu w Mokrzcu deficyt żwiru, niezbędnego dla ryb do odbycia tarła oraz zainicjować proces powstawania nowych siedlisk, żwir będzie dodawany do rzek, poprzez jego uzupełnienie na drodze tzw. „karmienia rzeki”. Materiał będzie przewożony w dogodne lokalizacje wskazane w koncepcji i wysypywany w postaci poprzecznych i podłużnych wałów. Do powyższych prac konieczne będzie zastosowanie ciężkiego sprzętu budowlanego. Żwir zastosowany do odtwarzania siedlisk dla ryb będzie miał odpowiednie parametry dostosowane do wymagań ryb bytujących na tym odcinku rzeki oraz warunków hydrologicznych i morfologii dna koryta. Masy umieszczonych głazów powinny wytrzymywać minimum siłę unoszenia wytworzoną podczas przepływów 50-letnich (zalecane będą przepływy 100-letnie).

Realizacja – [zobacz galerię]

Przypisy: Witkowski A., Kotusz J., Przybylski M. 2008. Czerwona lista ryb i minogów Polski – 2008 r. Mat. Kon. Nauk. PZW, Spała – 19-21.03.2008. SFD Dolna i Środkowa Wisłoka z Dopływami

wróć na początekspis działań