Przeprowadzenie zarybień rybami dwuśrodowiskowymi: łososiem i certą

Zanik populacji łososia i certy w zlewni Wisłoki

Przy aktualnym stanie środowiska wodnego Wisłoki, zabiegi polegające na zarybieniu mogą przynieść oczekiwane efekty wyłącznie przy jednoczesnym udrożnieniu głównych szlaków migracyjnych i/lub poprawie warunków siedliskowych. W ramach programu zakłada się przeprowadzenie zarybień dwuśrodowiskowymi gatunkami ryb: łososiem (Salmo salar), i certą (Vimba vimba). Gatunki te, z racji silnych – co najmniej kilkudziesięcioletnich, a czasem i dłuższych – antropogenicznych oddziaływań (zanieczyszczenia, zabudowa hydrotechniczna, przełowienie), pod koniec lat 80. ubiegłego wieku znalazły się w kategoriach najwyższych zagrożeń lub też całkowicie wyginęły w zlewni rzeki Wisłoki. W aktualnej sytuacji środowiskowej w zlewni rzeki Wisłoki bez stałego uzupełniania populacji, poprzez prowadzenie zarybień, dalsza obecność tych gatunków byłaby wątpliwa.

Zakłada się zakup ikry wymienionych gatunków ryb i przeprowadzenie podchowu w ośrodkach zarybieniowych dysponujących odpowiednim zapleczem hodowlanym oraz kadrą techniczną. Planuje się przeprowadzenie zarybień wylęgiem nieżerującym łososia w górnej części zlewni Wisłoki oraz narybkiem jednorocznym certy w jej środkowym i dolnym odcinku.

Działania w ramach Programu dotyczące zarybień rybami dwuśrodowiskowymi poprzedzone będą starannym wyborem materiału zarybieniowego pochodzącym od dzikich tarlaków, oraz koniecznym wsparciem genetycznym, gwarantującym niezbędną informację na temat jakości wpuszczanego materiału zarybieniowego.

Certa

Prace hodowlane są w chwili obecnej jedyną drogą ratowania anadromicznej populacji certy przed wyginięciem (Sych 1998), stąd przewidziane w Projekcie prace skoncentrowane są na poszukiwaniu osobników wędrownej populacji certy wiślanej w maju na tarliskach Wisłoki i pozyskaniu od nich w okresie tarła ikry i mleczu. Populacja anadromiczna certy znalazła się na granicy zagłady, a towarzyszący przeobrażeniom w Wiśle proces ustępowania certy z systemu Odry doprowadził do tego, że oceniając jej status według klasyfikacji zagrożeń IUCN/WCU, zaliczona została do kategorii gatunków krytycznie zagrożonych (CE) (Kotusz i in. 2001, Witkowski i in. 1999, 2000, 2004, 2007, 2008). Podkreślić trzeba, że za spadek liczebności populacji certy nie była odpowiedzialna wyłącznie zabudowa hydrotechniczna, chociaż w przypadku Wisły przegrodzenie tej rzeki we Włocławku zadecydowało o załamaniu się i prawie całkowitym zaniku wędrownej populacji tej ryby. Ustępowanie certy z wód naszego kraju spowodowane było prawdopodobnie jednoczesnym oddziaływaniem całego kompleksu czynników, głównie antropogenicznych, między innymi takich jak: zabudowa hydrotechnicznej rzek, uniemożliwiającej migracje tarłowe; zanieczyszczenia wód w dorzeczu Wisły i Odry (w 51,9 % swej długości Odra posiadała wody poza normatywne), a w szczególności dopływów Warty gdzie istniały tarliska; ograniczenie areału tarlisk (odcięcie, dewastacja, zamulenie); nadmiernej eksploatacji połowowej; braku zarybień (Wiśniewolski, 1987, Witkowski i in. 2004).

Łosoś

Ostatnia autochtoniczna populacja łososia wyginęła na terenie Polski w 1985 r. (Chełkowski, Chełkowska 1996) . Na południu Polski, w górnym dorzeczu Wisły, ostatnie łososie obserwowano w Skawie w 1952 r. (Bieniarz, Łysak 1975) , a w Odrze (k/Głogowa) jeszcze w połowie lat 70. ubiegłego wieku. We wcześniejszych okresach gatunek ten wstępował na tarło do większości podgórskich i górskich dopływów Wisły, Odry i rzek Pomorza (Bartel 2002, Jokiel 1958, Przybył 1976, Witkowski i in. 1999, Żarnecki 1963) . Zanieczyszczenie rzek, ich przegradzanie i regulacja, wycinanie nadbrzeżnej roślinności, legalna i nielegalna eksploatacja żwiru na tarliskach a także nadmierne połowy zarówno w morzu jak i w rzekach to główne przyczyny wyginięcia łososia w Polsce. Za ostateczne zniknięcie łososia z górnej Wisły wini się jednak przede wszystkim wybudowanie w roku 1968 zapory we Włocławku. Zapora ta wyposażona została w przepławkę, ale ta jest niesprawna i de facto zapora stanowi przeszkodę nie do przebycia dla ryb wędrujących w górę rzeki. Trzeba tutaj nadmienić, że główne historyczne tarliska łososia zlokalizowane były właśnie w podkarpackich dopływach Wisły (Backiel 1993, Backiel i Bontemps 1995). Po roku 1968 z części dorzecza Wisły powyżej Włocławka ryby wędrowne zniknęły z ewidencji sieciowych połowów, natomiast w systemie całej rzeki ich połowy dramatycznie spadły.

Co planujemy?

Głównym celem zadania, jest przeprowadzenie zarybień w kontekście odbudowy populacji certy i łososia w zlewni Wisłoki.

Zarybianie zlewni Wisłoki wsparte zostanie analizą genetyczną, której wyniki pozwolą ocenić, czy zakres polimorfizmu genetycznego zachowanych lub introdukowanych populacji jest wystarczający dla powodzenia zarybień. Zastosowanie metod genetycznych pozwala bowiem poznać różnorodność (polimorfizm genetyczny) populacji, jak i określić przepływ genów między populacjami. Możliwe jest także ustalenie stopnia i obecności hybrydyzacji pomiędzy gatunkami autochtonicznymi a pokrewnymi, introdukowanymi przez człowieka. Wiedza ta jest niezbędna dla prawidłowej odbudowy populacji gatunku, który na danym obszarze kiedyś występował. Wyżej opisane działania zyskały nazwę conservation genetics – w wolnym tłumaczeniu „genetyka ochronna” (Hedrik, 2001).

W trakcie realizacji Projektu zostaną przeprowadzone zarybienia Wisłoki nieżerującym wylęgiem łososia. Wybór wylęgu nieżerującego ma sprzyjać uruchomieniu naturalnych procesów selekcji w celu uzyskania najbardziej wartościowego materiału genetycznego osobników odtwarzanej populacji. Prowadzone dotychczas zarybienia nie doprowadziły do odtworzenia populacji, jednak wyniki badań przeżywalności wylęgu łososia wskazują, że nie ma żadnych przeszkód środowiskowych dla reintrodukcji tego gatunku w zlewni Górnej Wisły. Najważniejszym powodem niepowodzeń podejmowanych dotychczas działań jest fakt, że obecnie ok. 90 % zlewni Wisły jest odcięta od Morza Bałtyckiego stopniem we Włocławku. Obecnie trwające prace nad modernizacją przepławki dla ryb na tym stopniu pozwalają przypuszczać, że w ciągu najbliższych kilku lat przywrócona zostanie możliwość dotarcia łososia do licznych tarlisk położonych w karpackich dopływach Wisły.

W przypadku certy prowadzone będą zabiegi wspomagające efekty tarła naturalnego, którymi są: rozród ryb w warunkach kontrolowanych i wychów materiału zarybieniowego oraz zarybianie nim wytypowanych fragmentów wód. Narybek będzie wpuszczany jesienią w miejscach o zwolnionym prądzie, porośniętych przy brzegach roślinnością. Odbudowa populacji certy jest procesem długotrwałym, gdyż pierwsze efekty zarybień widoczne będą dopiero po kilku latach (ze względu na biologię certy związaną ze wstępowaniem na tarliska najwcześniej po 4 a nawet 6-7 latach (Witkowski i in., 2004).

Opisane zabiegi podlegają monitoringowi ekologicznemu i genetycznemu.

Przypisy:

Backiel T., 1993: Ichtiofauna dużych rzek – trendy i możliwości ochrony. W: (red L. Tomiałojć) Ochrona przyrody i środowiska w dolinach nizinnych rzek Polski. Wydawnictwo Instytutu Ochrony Przyrody PAN Kraków: 39-48.

Backiel T., Bontemps S. 1995. Ocena stada certy i potrzeb zarybiania.  Sprawozdanie końcowe z realizacji zadania w projekcie badawczym zamawianym „Opracowanie metod rehabilitacji zasobów rybnych oraz zasad ich ochrony w polskiej strefie przybrzeżnej Bałtyku.” Morski Instytut Rybacki w Gdyni.

Bartel R., 2002. Ryby dwuśrodowiskowe, ich znaczenie gospodarcze, program restytucji tych gatunków. Suppl. ad Acta Hydrobiol., 3: 37-55.

Bieniarz K., Łysak A., 1975. Oddziaływanie człowieka na środowisko wodne i ichtiofaunę w Polsce południowej. Gosp. Ryb. 27 (1): 6-9.

Bontemps S., Buras P., 1998. Restytucja ryb wędrownych w Polsce. Część I – ocena aktualnego stanu występowania certy, Vimba vimba, w systemie Wisły. Ekspertyza wykonana dla MOŚZNiL, Nr Opid-13-6/98.

Chełkowski Z., Chełkowska B., 1996: Połowy i ochrona łososi w Drawie po drugiej wojnie światowej. Zool. Pol., 41 (suppl.): 73-78.

Hedrik P.W. (2001). Conservation genetics: where are we now? Trends in Ecology and Evolution 16: 629-636.

Jokiel J., 1958. Łosoś (Salmo salar L) rzeki Wisły. Rocz. Nauk Rol., B, 73, 2: 159-213.;

Kotusz J., Witkowski A., Błachuta J., Kusznierz J. 2001. Stan ichtiofauny w górnym i środkowym dorzeczu Odry. RN PZW, 14 (supl.): 297-310.

Przybył A., 1976: Występowanie i możliwości zachowania dwuśrodowiskowych ryb anadromicznych w zlewni środkowej Warty. Bad. Fizjogr. nad Pol. Zach., 29 C-Zool.: 7-38

Sych R. 1998. Program restytucji ryb wędrownych w Polsce – od genezy do początków realizacji. Idee Ekologiczne, 13, Seria szkice, 7: 71-86.

Wiśniewolski W. 1987. Gospodarcze połowy ryb w Wiśle, Odrze i Warcie w latach 1953-1978. R.N.R., H, 101: 71-114.

Witkowski A., 2001. Zarys historii ochrony gatunkowej ryb w Polsce. Rocz. Nauk. PZW, t. 14, Suplement, 45-54.

Witkowski A., Błachuta J., Kotusz J., Heese T., 1999: Czerwona lista słodkowodnej ichtiofauny Polski. Chroń. Przyr. Ojcz., 55, 4: 5-19;

Witkowski A., Błachuta J., Kotusz J., Kusznierz J. 2000. Lampreys and fishes of the upper and middle Odra basin (Silesia, SW Poland) – The present situation. Acta Hydrobiol., 42: 283-303.

Witkowski A., Kleszcz M., Heese T., Martyniak A. 2004. Certa Vimba vimba (L.) dorzecza Odry: historia, stan aktualny i perspektywy. Arch. Ryb. Pol., 12 (supl. 2): 103-115.

Witkowski A., Penczak T., Kotusz J., Przybylski M., Kruk A., Błachuta J. 2007. Reofilne ryby karpiowate dorzecza Odry. Rocz. Nauk. PZW, 20: 5-35.

Witkowski A., Kotusz J., Przybylski M. 2008. Czerwona lista ryb i minogów Polski – 2008 r. Mat. Kon. Nauk. PZW, Spała – 19-21.03.2008.

Żarnecki S. 1963. Występowanie populacji sezonowych u łososia atlantyckiego (Salmo salar L.) oraz troci (Salmo trutta L.) w rzece Wiśle. Acta Hydrobiol. 5, 2-3:255-294.

wróć na początekspis działań